Van de zon van de lucht - Tsead Bruinja

oote oote - eerste indruk

van de zon van de lucht
van de plant van de vis
van de vogel van de lucht
van de grond van de tijd

toegerekend – opgeëist
uitgesproken

neem het terug riep je
deel het opnieuw op

laat ons begaan
haal ons aan

*

als je dat doet
zet je de sluizen open

___
Zodra ik een kort gedicht met veel ritmiek en een vis erin tegenkom moet ik denken aan Marc groet ’s morgens de dingen, het beroemde gedicht van Paul van Ostaijen. Het was een van de eerste “moeilijke” gedichten waarmee ik als middelbare scholier (ja, uit de vorige eeuw) werd geconfronteerd. Het was een doorbraak toen het “open” ging en ik ontdekte dat je het alleen maar heel precies hoefde te lezen, gewoon wat er staat dus. Het mag veelbetekenend genoemd worden voor mijn/onze manier van lezen dat we dat niet konden. Tegenwoordig noem ik het gedicht ook wel een grappige en ontroerende voorzetseloefening.
Bij Tsead Bruinja komt alleen de vis aan de orde, geen visserke vis, geen visselijn. De kracht van de associatie met Marc zit ‘m waarschijnlijk in het speelse, het heldere en dingachtige van in elk geval de eerste drie regels van de eerste strofe bij Bruinja.

Behalve dat het een treffend voorbeeld van parallellisme is, is in die eerste strofe het woordje ‘van’ intrigerend, drukt dat een bezitsrelatie uit? En wat is dan van de zon of van de lucht, van de plant, van de vis, van de vogel, de grond en de tijd? Het leven? Daar geeft de strofe geen antwoord op. Je kunt ‘van’ ook vervangen door “over”. De strofe gaat dan over de zon, de lucht, de plant, de vis, de vogel, de grond en de tijd. Merk op dat ‘van’ en “over” in dat geval hetzelfde betekenen.
Zie trouwens ook dat er in de eerste regel sprake is van lucht, in de laatste van grond (naast tijd), dat er in dit gedicht met andere woorden een beweging naar beneden zit.

In de tweede strofe is sprake van drie voltooid deelwoorden. Worden de “dingen” uit de eerste strofe hier misschien aan iets of iemand toegerekend, bijvoorbeeld de vogel aan de lucht, of opgeëist door iets of iemand, bijvoorbeeld de plant door de grond? Moet er ergens iets uitgesproken worden? Mmm. Is er wellicht sprake van mogelijke handelingen die we met deze dingen kunnen verrichten?
Als je het zegt, gebeurt het al: we geven betekenis aan iets zoals de conventie ons oplegt: zeg vis en de manier waarop we in ons hoofd de vis in beeld brengen, verschijnt compleet mee. Het zit in ons (taal)systeem, zeggen we dan. Zeg vis in de context van het gedicht van Tsead Bruinja en bij mij verschijnt het complete gedicht van Van Ostaijen. Dat zit kennelijk in mijn (taal)systeem. Op dat laatste verschijnsel plakken we tegenwoordig het woord intertekstualiteit. Bij ieder woord dat we gebruiken resoneert de conventie, het geheel aan betekenissen dat een woord of een zin produceert, als het ware mee. Dat geldt ook voor een heel gedicht. Het gedicht van Van Ostaijen resoneert in het gedicht van Bruinja. Voor Jane in ieder geval.

Taal schept werkelijkheid, zou je misschien ook kunnen zeggen. Ook: taal schept de manier waarop wij orde brengen in de werkelijkheid om ons heen. In chaos kunnen we niet leven.
In de derde strofe is sprake van iemand die iets roept tegen iemand anders en ontstaat er opeens iets van een verhaal: iemand roept dat je iets moet terug nemen, en opnieuw moet opdelen. Tenminste als je je aangesproken voelt. Wie is die ‘je’?
En dan is de volgende strofe opeens in het meervoud, is er sprake van een ‘ons’, maar wie zijn hier aan het woord? De dingen soms uit strofe één, die willen dat je iets (hun indeling) opnieuw ter hand neemt? Die aangehaald willen worden? Als een kat? Of geciteerd?
En dan dat sterretje, is dat ook een strofe? Een rust soms? Of is het een asterisk en duidt het op een verwijzing, of wordt er iets weggelaten en mogen we zelf bedenken wat?
In elk geval lijken de laatste twee regels over de sluizen open zetten (let op dat er een spreekwoord meezingt) ons tot voorzichtigheid te manen.

Hoe dan ook, ik lees ik dit gedicht als het leven zelf, vanaf het begin, de geboorte, tot en met het eind, de dood “tot in den eeuwigheid” (en daar duikt het onze vader al op). Via geel, blauw, groen, zwart, via de lucht, de plant, de vogel, de vis, de grond en de tijd.

http://ooteoote.nl/category/eerste-indrukken/

Kapstok
Tsead Bruinja
Uitgeverij Stichting Algemiene Fryske Underrjocht Kommisje AfÛK
ISBN 9789492176738

Dit gedicht is onderdeel van de afdeling Voorlopig land uit de bundel. De hele (tweetalige) tekst van deze afdeling is te lezen op de website van Lân fan taal.

Lees ook de recensie van de bundel op Tzum.

Tsead Bruinja - Kapstok

Recensie: Tsead Bruinja - Kapstok

Engagement: warme sjaal aan kapstok, het overbelaste knaapje

De sjaal hangt speels aan een knaapje en staat afgebeeld op het titelblad van de eerste afdeling ‘in de kou een vriend vinden’ van deze zowel Fries- als Nederlandstalige bundel.

De eerste reeks is lange opsomming van disticha en terzinen met regels als: ‘in het huis van een ander wonen’, ‘de huid willen verlaten’, ‘van grond afscheid nemen’. Het lijkt te gaan om een proces van loslaten dat met gewond raken gepaard gaat en dat zich net zo lang herhaalt tot je ‘in je eigen wond [kunt] wonen’.

In de tweede het indrukwekkende in memoriam voor de in 1942 in Dachau vermoordde Friese pater Titus Brandsma oftewel Anno Sjoerd Brandsma - Bruinja draagt deze reeks aan hem op-: ‘ze schopten anno sjoerd en ze schopten titus’. (Er zijn geen leestekens en geen hoofdletters bij Bruinja).

De derde heet ‘wisseltong’ (het omzetten van een spoorwissel) dat filosofeert over soorten gelijk van de wereld, waarbij de tijd de kroon spant.

In de tweede afdeling ‘hang niet alle kleren aan dezelfde kapstok’ lees ik regels als: ‘ik vergroei met de stoel/waarover ik uitloop’ (opgeblazen en uitgevouwen), is er sprake van een machinist ‘die als een pas geschoten haas/achter in mijn mond/moest besterven (ren), en, in het laatste gedicht van de reeks, van:‘ riep de leegte op/die ik toesprak’. Er lijkt een relatie geëvalueerd te worden, was de kapstok te vol?

‘Voorlopig land’, de derde reeks in deze bundel, werd ook als videokunstwerk gemaakt samen met Herman van Veen en beeldend kunstenaar Jules van Hulst. Het kunstwerk werd afgelopen voorjaar geprojecteerd op de kerk de Oldehove in Leeuwarden.

http://tseadbruinja.typepad.com/tsead_bruinja/2018/01/voorlopig-land-foarlopich-l%C3%A2n-torenhoge-projectie-op-de-oldehove-te-leeuwarden.html

‘Zwanendrifter’ lijkt te gaan over het houden van zwanen, een omstreden tak van sport in de veehouderij. Er zijn slachtoffers, er wordt een dier (een zwaan?) of iemand gevild: ‘van kruin tot kruis /door mijn tere huid getrokken’ (verlichting), ‘en zo zeggen wij dank/voor de sterke benen die je ons gaf/en de weke nek’ (volksheld).

Lijkt, schrijf ik steeds, dat komt omdat ik er niet altijd zeker van ben. Bruinja schrijft vaak mooie, duidelijke regels, maar laat de lezer, in elk geval deze lezer, wat het verband ertussen betreft regelmatig in de steek. Aan de andere kant, opper ik voorzichtig, kun je deze gedichten ook zien als uitgestalde tekens, letters en woorden op een pagina, verwijzend niet uitsluitend naar vastliggende maar ook naar mogelijke betekenissen. Te lezen als een abstract schilderij. De delen van het gedicht breng je als lezer zelf in (nieuw) betekenisverband, je bouwt het gedicht als het ware (opnieuw) op.

In de laatste afdeling van de bundel ‘ze kwam voor een huwelijk’ wordt in vijftien gedichten het ontroerende verhaal verteld van Jopie van Jan en Klaske, over een zwak begaafde jongen die een naamloze vrouw en een jongetje vindt slapend onderaan de dijk:

“

Wij komen uit zee

Ik wilde een kind

Maar mijn man was van plastic

Ik wilde een triomf

“

Prachtig komen deze gedichten overigens uit als je Soundcloud-opnamen van ze beluistert. Bruinja heeft een gelijkmatige ritmiek, vleiend, veroverend, strak, geen gekke accentdingetjes of hinderlijke spraakafwijkinkjes, ook geen geslis of geslik. Bruinja is, kortom, een goede performer. Hij schrijft nu al zo’n twintig jaar de éne bundel na de andere, treedt op in binnen- en buitenland en vergeet zijn roots in het Fries/Groningse niet. Als dichter Anneke Claus in haar gedicht ‘Veen, geen’ schrijft ‘Wie zet het Noorden nu weer/op de kaart’ kunnen we zeker ook aan Tsead denken.

Jane Leusink

Tsead Bruinja – Kapstok 2018. Afûk, Ljouwert. 107 blz. € 18,50

Blijven en weggaan - Recensie dichtbundel Ineke Holzhaus

Op een onpersoonlijke manier persoonlijk

Het gaat veel over tuinen in de nieuwe bundel Blijven en weggaan van Ineke Holzhaus. In die tuinen ritselt het van vruchten, bloemen, vogels, slakjes en vele andere beestjes. Toch zijn we hier niet in de tuin van F. Harmsen van Beek en ook niet in die van Gerrit Kouwenaar (‘Liefste’). Misschien zijn we wel in die van de heilige Franciscus. In ‘Besloten tuin’:

Hij staat recht onder de vogels, benoemt
hun staart en zangtonen, zijn denken stroomt
de struik in die zomers zwarte bessen draagt

       geborduurd bloemvlies in het najaar, vleugels
       winden zich om hem heen, snavels kletsen
       gretig in zijn volière zonder gaas.

Vaststaat dat we in de ‘De tuin van Nolde’ terechtkomen. Over deze tuin bij het museum van beeldend kunstenaar Emil Nolde in Seebühl, Noord-Duitsland heeft Holzhaus de cyclus van vijf gedichten geschreven waarmee ze in 2015 de HofvijverPoëzieprijs won. In deze reeks laat ze Ada, Noldes partner aan het woord. Zij vertelt, als ware ze Nolde zelf, over deze op een kale wierde gelegen plek waar ‘een zekere hardheid van ons verwacht [wordt], van planten, vogels, de bewoners.’ Over Noldes schilderijen, en versmolten daarmee, over het landschap waar zij ontstonden, je kunt ook zeggen: dat zij in zekere zin schiepen, laat de dichter haar vertellen:

je vermoedt de zee, ruikt zout, zoals wanneer je
op een duin met de wind mee kijkt naar
een van zijn golvende zeegezichten.

Er is veel aardsheid, veel natuur, er zijn veel kunstenaars en hun werk in Blijven en weggaan. Er zijn ouders en grootouders, een kind. De dichter verwerkt – letterlijk – een leven, het hare. Er wordt veel gereisd. Herinneringen kleuren ervaringen, verlenen diepte aan belevenissen. De dichter ziet zichzelf gedubbeld of gespiegeld en nergens wordt dat nostalgisch of aanstellerig.
Holzhaus kan goed kijken en beeldend precies schrijven over de complexiteit daarvan. In ‘Gemeentemuseum’ bijvoorbeeld schrijft ze over de trap die voert naar een bovenlicht:

[…] wolken schuiven van je weg
als in een toverdoos met de zon mee, die
buiten bovenop de glaskap schijnt, helder

       kantelt het licht naar getemperd, geheime
       ingreep van de meester die ook na zijn dood
       de wolken op afstand laat bewegen.

Er is de mooie reeks ‘Blijven en weggaan, die ze samen met dichter en partner Willem van Toorn schreef. Er zijn de Haagse gedichten waarin Remco Campert klaagt over de trieste, trage gele tram en waarin Nijhoff de tram door zijn sonnetten stuurt. Gek genoeg figureren, samen met Campert en Nijhoff, ook versregels van Bertolt Brecht in dit gedicht ‘Aan de haven’: ‘B.B. die zich de vorm van de wolken beter herinnerde/dan het gezicht van zijn geliefde […]’


Holzhaus schuwt de actualiteit niet. In 2015 kwam de dramatische en sterk beeldende vluchtelingenstroom vanuit het Zuiden op gang. Koel, terloops en ingetogen verwerkt ze wat ze in de media ziet in haar gedichten. Ze vermijdt de diepe valkuil van het grote woord en het effectbejag dat zo veel zogenaamd geëngageerde poëzie aankleeft.

In ‘Meer van Ohrid’: ‘[…] zo drong op dat zachte water de radeloze wereld je regels/binnen als bij gedichten in vele talen bewaard.
In ‘Météo’: ‘we toetsten météo, stuitten op vluchtelingen/in boten, leerden hedendaagse woorden – /en morgen weer geen regen […]’
In ‘Blauw plastic zakje’: ‘Vluchtende schaduwen kopen niets voor versregels/waarin ik een blauw-wit gestreept zakje zie/oplichten met iets erin dat zal worden afgepakt[…] Mag ik het blauw beschrijven?’
Het werkt, het engagement van Ineke Holzhaus. Ze schrijft op een onpersoonlijke manier persoonlijk. Ze toont als een Kouwenaar.

Jane Leusink
Ineke Holzhaus – Blijven en weggaan. Azul Press. Amsterdam/Maastricht 2016. 55 blz. € 15,00




http://www.tzum.info/2017/04/recensie-ineke-holzhaus-blijven-en-weggaan/

Lodewijk van Deyssel - Een liefde, recensie

Verboden vruchten is het thema van de Boekenweek (voor wie het nog mocht zijn ontgaan).

Verboden vruchten?
In 1887 verscheen bij Singel 260 in Amsterdam de roman Een liefde, het debuut van Lodewijk van Deyssel (1864-1952/pseudoniem van K.J.L. Alberdingk Thijm). In 1899 gevolgd door een, door Van Deyssel zwaar gekuiste, tweede druk. Met een uitgebreid nawoord van Harry G.M. Prick zag in 1974 de fotografische herdruk van de eerste druk het levenslicht, gered van de papierversnipperaar.

Een Liefde drijft op Van Deyssels interpretatie van het naturalisme: een realistische en doorvoelde weergave van de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid. Daarbij is van een vrije wil eigenlijk geen sprake, je stevent regelrecht af op je noodlot. Niet zo raar dus dat dit noodlot in die door negentiende-eeuwse mannen geschreven boeken vooral vrouwen treft. Van Deyssels priemende blik op zijn hoofdpersonage Mathilde vinden wij tegenwoordig voyeuristisch en vrouwonvriendelijk en is wat mij betreft nog altijd heftig en on- geëvenaard. Hij zet Mathilde neer als neurotisch, zwak en hysterisch, op het randje van krankzinnigheid. De, in het buitensporig lange dertiende hoofdstuk opgenomen gedetailleerde natuurbeschrijvingen, spiegel van de hypersensitieve geest van Mathilde, vonden zelfs zijn critici overdreven. Erotisch opwindend is het ondertussen allerminst.

Niet te vergelijken met wat wij (van de tweede feministische golf) aan uit vrouwenpen, dat wel, gevloeide erotica tot ons namen en nog nemen. Van Anaïs Nin tot Erica Jong en Judith Rossner. Van Lydia Rood tot nu Stella Bergsma. Van Stella Bergsma vraag ik me trouwens af hoe vrouwvriendelijk, maar ook hoe geïnspireerd op de Franse en onze eigen naturalisten de door haar zo deprimerend beschreven Werdegang van Eva van Liere eigenlijk is. Ook al put Bergsma zich nog zo uit in vooral door mannelijke recensenten hogelijkst gewaardeerde literaire woordkunst (en dan mag het kennelijk), het verhaaltje blijft dun, de seks uitsluitend expliciet.
Het is saillant dat Pussy album wat die woordkunst betreft goed lijkt aan te sluiten bij de loftuiting die Willem Kloos destijds aan Van Deyssel schreef: hij was stupéfait van Een liefde, diens nieuwe combinaties van klanken vond hij geschreven in het mooiste Hollands ooit. Ondertussen letten wij op Van Deyssels zelfcensuur, gemotiveerd overigens met (naast die van het onzedelijke) literaire argumenten. Zijn we in de kritiek wel iets opgeschoten?
Een liefde beschrijft onverbloemd en ‘objectief’ het huwelijk van Mathilde de Stuwen en Jozef van Wilden. Het veroorzaakte bij verschijnen een geweldige opwinding. Albert Verwey vond de roman mooi en onzedelijk. Frederik van Eeden omschreef het boek als hinderlijk, ergerlijk en stuitend (shocking), echter niet onzedelijk. Kloos noemde het onwelvoeglijk. De conservatieve verontwaardiging, critici van vóór de generatie van Tachtig, is door voorspelbaarheid en inkijkje in de mannelijke geest interessant. Geen goede porno, schrijft Taco Hajo de Beer in de Portefeuille. Het gaat allen, progressief of niet, dan vooral om de volgende passage:

Haar schrikkende handen grepen naar haar geslachtsdeel. Het slijm sapte uit haar openzijgende mond, heete trillingen ijlden in haar achterhoofd, haar geslachtsdeel spoog zijn wellustvocht in het stijve stugge hemd.

Ook anno 2017 niet fijn om te lezen. Van Deyssels vergaande naturalistische preoccupaties en stilistische experimenten waren hem ingegeven door de Franse schrijvers Zola en de gebroeders De Concourt, zoals bij veel andere Nederlandse collega’s destijds: Prins, Netscher, Emants, Couperus, maar dan verbloemd.
Mathilde kent de veel oudere, ik schat zo’n tien jaar, Jozef al vanaf haar derde en is close met hem. Haar moeder is dood en ze groeit op met haar lieve maar afstandelijke vader. Jozef leert haar van alles over piano spelen, schaken, dammen en kleren en is verrukt als zij een mooi groot meisje blijkt te worden. Voor de onvermijdelijke jongemeisjesvragen wendt ze zich tot deze ijdele, wereldwijze, bereisde, maar ook uiterst geduldige Jozef. Mathilde heeft geen vriendinnen, maar je krijgt de indruk dat ze ook geen idee heeft dat ze voor haar vragen ook een vrouw, bijvoorbeeld huishoudster Jans, had kunnen raadplegen. Foutje van de schrijver? Ik blijf er in elk geval van opkijken:

Maar was het een wonder, dat zij, […] toen vooral het al onherkenbaarder en onherkenbaarder worden van haar lichaam, met diktes aan haar borst en haartjes aan haar oksels en onder-aan haar buik, dat zij zaterdags in het badkamertje bekeek, haar bang maakte […] hém in ’t geheim had genomen en hem eerst met allerlei voorzorgen, daarna in allerlei bizonderheden, alles had verteld?

Ook hier typisch de blik van een man. Temeer als je gaandeweg het lezen beseft dat vrijwel uitsluitend Mathildes lichaam en geest onder Van Deyssels loep tot leven worden gebracht. Nergens die van Jozef. Ook niet als zij tijdens hun huwelijksreis voor één keer en in een bos zelf eens opgewonden van zijn lichaam raakt:

Zij rukte Jozefs kleêren open. Zij drukte hem neêr. Zij sloeg zijn armen om zijn rug, zij hechte zich aan hem vast, zij mondde haar lippen aan de zijnen en haar heete adem hijgde in hem over.

Uiteraard schaamt ze zich erna, al schrijft Van Deyssel dat veel indringender op dan ik hier doe. Wanneer Mathildes vader nog tijdens de huwelijksreis sterft, is de rouwperiode niet te overzien. Maar als ze daarna zwanger blijkt, bloeit haar liefde voor Jozef toch weer op. Hem laat dat inmiddels tamelijk onverschillig, hij zorgt wel goed voor zijn vrouw, blijft geduldig, maar de verwijdering is dan al een feit. Hij verveelt zich, leest ’s avonds eindeloos in het Handelsblad en als Mathilde wegzinkt in een diepe depressie, haar kind verwaarloost en overlaat aan kindermeid Marie, stuurt hij haar en het zoontje Felix met Marie naar het buitentje Bagatelle in Hilversum. Zelf blijft hij in Amsterdam en vermaakt zich daar na enige tijd alsof hij weer vrijgezel was. Is hij een enkele keer op Bagatelle dan drijft Marie’s lichaam hem tot machteloze razernij en, toegegeven, Van Deyssel voor één keer tot een staaltje klassiek show don’t tell. Want als het gaat om de beschrijving van Jozefs ‘uitstapje’ naar Marie gaat het immers om Mathildes reactie:

Zij [Mathilde-JL] ging langzaam, met stijve stappen, naar binnen. Haar armen hingen als houten, zij voelde zich hopeloos wegsterven. Toen zij onder aan de trap was, was Jozef bij haar, die van boven kwam, zonder schoenen, en zijn haar aan den eenen kant in de war. Hij keek haar aan en zag een vreemd zwart licht in haar oogen, die als scheel zagen. Hij was met Marie geweest, zij wist het.

Na een periode van ziekte en hevige koortsen komt Mathilde gelouterd en ontnuchterd voor het eerst weer buiten. Als ze eind oktober weer terug is in Amsterdam denkt ze aan de tijd op Bagatelle als aan een boze droom. Jozef hoeft ze niet steeds te zien, wel voelt ze een grote vriendschap voor hem. Het jaar daarna bevalt ze van een dochter.
Harry G.M. Prick heeft een uitgebreid, zeer lezenswaardig en informatief nawoord toegevoegd. Komisch ook waar hij schrijft dat Van Deyssel, in zijn drift om het verhaal van al te zwaar aangezet ‘naturalisme’ te ontdoen overal de korte, dikke vingers van Mathilde door lange slanke had vervangen. Immers, iemand die de Sonate Pathétique zo prachtig kan spelen als Mathilde moet wel pianovingers hebben.
Jane Leusink
Lodewijk van Deyssel – Een liefde. C.L. Brinkman, Amsterdam. 1887.

http://www.tzum.info/2017/03/recensie-lodewijk-deyssel-liefde/

Recensie Ester Naomi Perquin (nieuwe Dichteres des Vaderlands) - Meervoudig afwezig

Opgeruimde fietsenschuurtjes of onze piepende zielen in het hoge nest
Allereerst iets zeggen over onze nieuwe Dichter des Vaderlands Ester Naomi Perquin. Een dag na haar benoeming kwam ze al met het gedicht ‘Korte cursus’, waarin ze ons aanspoort net zo lang te blijven proberen tot we een zin te pakken hebben ‘die zich in je zeggen bleef.’ Ze wil schrijven over wat mensen raakt ‘rampen en verkiezingen voor zover die twee niet samenvallen.’ Ze zal een uitstekende dichteres van het vaderland worden. Laten we haar toch dichteres noemen.
In Meervoudig afwezig is ‘Aard’ niet alleen een heftig, maar ook eerlijk gedicht. Blij zijn met opgeruimde fietsenschuurtjes, het is ‘oppervlaktewater, leegte’. En dat allemaal:

Vanwege onze angst voor het geluk, onze ongemakkelijkheid
bij de terminologie. Onze minachting voor wie stralend
door het leven, elektrische hobby’s heeft,
[…]
onze obsessie met de feiten. Vanwege onze piepende zielen
in het hoge nest, kaal nog, onze neiging tot schuld
en zelfverwijten. Onze hemelwaarts gerichte ogen,
verpest door gemis, verpest door niet-aflatend staren
naar wat op geluk lijkt. Vanwege het geluk
dat het geluk volstrekt niet is.

Het is geen gemakkelijk universum dat Perquin ons voorschotelt. Taal schept werkelijkheid en het is maar net waar je de accenten legt, met welk point of view je kijkt, maar soms doet ze me denken aan een baron van Münchhausen: ze trekt zichzelf en het paard aan de haren uit het moeras. De haren zijn dan de ijzersterke (soms zelfs ietwat flauwe) humor waarmee ze het leven dapper te lijf gaat, overigens in eendrachtige samenwerking met de taal.
Ze is meer persoonlijk aanwezig in deze bundel dan in bijvoorbeeld Servetten halfstok en Celinspecties, vertelde ze in VPRO-boeken (15-1-2017). Dat is lef hebben voor een dichteres die erom bekend staat afstand te kunnen scheppen. Maar ze is er toch in geslaagd op een als het ware onpersoonlijke manier persoonlijk te schrijven, we hoeven niet bang te zijn voor het ongemakkelijke. De uiteenlopende en altijd huiselijke motieven van ‘ De delen’: wandeling, scheiding, therapie, doos, echtpaar, kind worden in ‘Het totale’ betekenisvol verbonden aan grote thema’s: schepping, God, vader, dood. Ze zijn alle ondergebracht in effectief rijmende verzen, vol assonantie en eindrijm. Zeer eigentijdse signaalwoorden vond ik grens, angst, eenzaam, oorlog, feiten, toekomst, vreemdelingen, dood.
Aan de titel Meervoudig afwezig ligt een anekdote ten grondslag, vertelde Perquin in hetzelfde tv-programma. In de dierentuin hoorde ze een meisje in een buggy roepen: kijk mam, olifanten. De moeder bevond zich echter via haar mobieltje zó op haar werk (waar van alles kwijt was) dat ze eigenlijk op beide plekken níet aanwezig was, bedacht Perquin in een vlaag van luciditeit.
Perfect sluit die aan op het gedicht: ‘Onze professor legde het nog één keer uit’, dat als Voorwoord van de bundel dient. De aard van onze afwezigheid valt immers niet waar te nemen, die is afhankelijk van ons verdwijnen, heet het in dat breinbrekerige gedicht. Waar nog bijkomt, voegt de professor eraan toe, dat dat ook geldt voor wat blijft, ook dat is (en zijn wij) vaak maar halfslachtige aanwezig. Zie de moeder hierboven, die je eigenlijk maar al te graag Jan Eijkelbooms Wat blijft komt niet terug ter lezing zou willen aanbevelen. Evenals de studenten die het eind van het college niet afwachten, maar alvast beginnen hun spullen in te pakken en hun mobieltjes aan te zetten. En alleen de verteller van het gedicht hoort de professor nog zeggen dat je juist in de delen het best het totale kunt zien:

Een olifant,’ zei hij nog zacht, ‘lijkt pas de olifant die hij
daadwerkelijk is wanneer u
wegens kijken door een sleutelgat
een groot deel van hem mist.

In het verrassende ‘Housekeeping’ komt de ‘ik’ terug in haar hotelkamer en merkt dat het gedicht waar ze die nacht aan begonnen was ‘[lag] afgemaakt/op de glazen tafel naast het bed//en in een mij onbekend handschrift waren de woorden gevonden/voor de naamloze leegte waarin ik nooit durfde blijven,/waaromheen ik grappend had bewogen, als iemand/die zijn eigen rustplaats meent te zien.// Het was beter dan wat ik ooit had kunnen schrijven, […]’. Het drama van het zichzelf bewuste ik verdwijnt achter de grap die ze maakt.
Mooie waarnemingskantelingen, een subtiel spel met de plaatsing van zinsdelen, zien we in ‘Nabeeld’, ‘Wij zijn er al’ en in het ontroerende ‘Een goede voorbereiding’. In ‘Conversatie’, treft me het humoristische gesprek met God. Als de ik in het gedicht zegt dat God er tóch niet is, zegt hij:

[…] ‘Nou en? Gratis dicteer ik
dit gedicht,’ zegt hij. ‘Probeer het zelf
maar te verpesten.’

Ook God kijkt volgens Perquin graag naar betere omstandigheden:

Naar één zuiver idee als dit. Een huis
met een trap naar de zee.

Zo maakt Ester Naomi Perquin haar universum voor ons toch meer dan draaglijk.
Jane Leusink
Ester Naomi Perquin – Meervoudig afwezig. Van Oorschot, Amsterdam. 37 blz. € 16,98.

http://www.tzum.info/2017/02/recensie-ester-naomi-perquin-meervoudig-afwezig/

Interview in literair tijdschrift Liter

In de winterLiter, de laatste van 2016, een fijn interview met Mart van der Hiele en Menno van der Beek, collega-dichters. Het omslag is natuurlijk van de hand van Steven van der Gaauw die in 2003 ook Mos en gladde paadjes en in 2005 Erato zo schitterend voor zijn rekening nam.
Wanneer ik ben gaan schrijven, vroegen ze als eerste. Bijna iedereen vraagt zich dat af bij zo'n laat gedebuteerde. Dus: allereerst toen ik uit het ouderlijk huis vertrok en een jaar lang als leerling-verpleegkundige werkte in wat toen nog het Diakonessenziekenhuis van Nijmegen was. Inderdaad, je moest zwarte nylons aan met een naad van achteren, zwarte schoenen, een kap op je hoofd en een uniform met wit schort tot over je knieën. Je sliep in de Til, de verpleegstersbarak. Aan de wanden van mijn kamertje had ik gedichten opgehangen, ik herinner me 'Het stenen kindje' van Nijhoff, en reproducties van schilderijen, een portret door Velasquez. Van Vasalis leerde ik 'De clown' uit mijn hoofd. Ik schreef voor het eerst ook zelf, maar dacht dat ik eigenlijk meer een lezer was. Op de afdeling joeg een klassiek strenge hoofdzuster achter je aan. Ik voelde me ongelukkig. Ik wist niets van studeren, dat kwam in ons milieu niet voor, je ging naar kantoor en als je koppig was ging je de verpleging in. Ik was koppig, zo koppig dat ik het Nijmeegse  diaconessenhuis koos in plaats van het Arnhemse, wat niet zo voor de hand lag omdat we in Nijmegen niemand kenden. Nijmegen, dat was aan de overkant, over de grote rivieren.
Toen ik eens, op een vroege dienstochtend, meer naar de afdeling strompelde dan liep, wist ik zeker dat ik die nacht mank was geworden. Op de afdeling, chirurgie, paniekerig in het kille neonlicht, zag ik pas de twee verschillende schoenen die ik in alle vroegte had aangetrokken, eentje met een platte en eentje met een hoge hak, een zwarte en een bruine schoen. Aangezien ik toch al maanden verscheurd werd tussen hier, daar, veraf, dichtbij, eeuwige liefde of niet, besloot ik ter plekke dat het welletjes was, een baan in de verpleging was niets voor mij. Bij het afscheid na het eerste jaar, zei dezelfde zuster dat er uit mij nog een goede hoofdzuster had kunnen groeien.
Dat was 1968.
Later, na de studie Nederlandse taal- en letterkunde, toen er al een soort carrière dreigde bij een Amsterdams lyceum en ik die ik gemakkelijk bleek te kunnen afbreken en inruilen voor een dorp op het weidse Groninger Hogeland, een gezin met kinderen en een oude, zowat van de grond af aan op te knappen kop-hals-rompboerderij met aan te leggen tuin en groentetuin, kippen en konijnen. Boven dat alles altijd die luchten. Het schrijven vond voornamelijk in het hoofd plaats. Soms zei ik dat ik alleen nog maar boodschappenlijstjes schreef.
Dat was 1979.
Achter de boerderij, vroeger de bakkerij van het dorp, stond de molen, naast de molen het pakhuis. In het pakhuis woonde een vriendin, ook uit Amsterdam, ook van het Instituut voor Neerlandistiek. In de schuur van de boerderijromp bevond zich nog de brede, metersdiepe bakkersoven, waarboven zich de rijskamer bevond. De keuken bouwden we om de oven heen, in de winter stookte je daar complete bomen in en werd de tussenmuur naar de badkamer warm. Ik denk vaak dat ik in dat kleine dorp waar onze kinderen geboren werden de gelukkigste tijd van mijn leven heb doorgebracht.
Maar er moest wel een rijbewijs gehaald worden, want hoe je het ook wendde of keerde, dat was wel de eerste stap die je moest zetten als je jezelf weer uit dat van alles en iedereen, ja ook god, het was een rood arbeidersdorp, verlaten gehucht wilde graven. Ik schreef voornamelijk dagboekachtige aantekeningen en 's avonds de mooiste college-dictaten, ik was kunstgeschiedenis aan de RUG gaan studeren.
Dat was 1984.
En kort daarop in 1985, toen zowel mijn vader als de vriendin van het pakhuis beiden binnen een jaar tijd overleden. Ik schreef gedichten op de met volle boekenkasten behangen bovenverdieping van het pakhuis van de vriendin, zolang dat tenminste niet verkocht was.
De voettocht, zeg maar gerust pelgrimage, ondernam ik in 1998, naar Santiago de Compostela.  Ja, ook toen ben ik wederom serieus gaan schrijven.

Ilja Pfeijffers 1000 en enige gedichten

Toen wij een waarachtige amazone ontmoetten

Ja, zegt B op haar zangeressentoon, zeg het maar Jane, en toen kwam er iets wat ik bijna niet kon verstaan, maar wat ik toch nog net dacht op te pikken. Je zei nog iets, zeg ik, zei je Laura of wat zei je? Ja dat zei ik, zegt ze, het is haar verjaardag 7 december, Laura’s verjaardag. Ik roep door de telefoon: weet je waarvoor ik bel? Laura’s gedicht staat in de Pfeijffer-bundel. Ik kijk er net naar en bel je dus. O wat hou ik van het toeval, wat is het niets ontziend, wat smaakt het, wat reikt het voorbij het verste vergezicht. Hoe het je toevalt. Ik heb het al zo lang niet meer gelezen, maar wat vind ik het goed, veel beter dan in mijn herinnering was blijven hangen. B en ik beginnen hard tegen elkaar te roepen dat het bizar is, Laura's verjaardag, haar gedicht waarvan B zegt dat ze het nog zeker twee keer per maand leest en hoe ik het geschreven heb, toen, jaren geleden, toen ze nog in Usquert woonde en ik onverwacht kwam eten en zij mij in haar leeskamer zette, want ze kon geen pottenkijkers gebruiken bij het koken. Het was de kamer met de schoorsteen die later na de aardbevingen diezelfde kamer onbewoonbaar maakte. Maar die middag zat ik op de bank en bladerde door de boeken en mijn oog viel op de foto van dat blonde meisje, ik werd gegrepen door het absoluut vrije, het absoluut onbezorgde van dat kind galopperend op haar paard door een uitgestrekte wei, haar haren in de wind.Toen B me later ophaalde want het eten was klaar, vertelde ze dat is Laura. Laura, mijn jongste dochter, ze leeft niet meer, er was een ongeluk, later. Ik kwam die avond niet meer over de schok heen, het vrije zó in de dood geklonken. Ik schreef het later op en het werd Toen wij een waarachtige amazone ontmoetten. B en ik lachen, het is nu 2016, hoeveel jaar is Laura nu al dood, is het twintig, vijfentwintig? Ze was veertien toen. Veertien en B die schreef : maar als je zoveel armen om elkaar hebt meegemaakt, als alles altijd is zoals het zeer doet, ben je qua vorm dan waar? Het gedicht dat ze naderhand zelf schreef en waaruit ik deze regels leende voor het mijne, het heeft zich in mijn ziel, mijn poriën, mijn leidingwerk vastgezet. We lachen, lachen hard van blijheid, om Laura, de pijn, het gedicht, die rare bundel waarin Laura nu voor de eeuwigheid verder leeft. (Tot alles goed strak staat-2011)