Nieuw beleid

Je kunt tegenwoordig (nieuw beleid van het consulaat) via e-mail een afspraak maken voor je visum. Dat zou voor dag en dauw afreizen en lang wachten moeten schelen. Mijn afspraak is om 11.45 uur. Om 12.00 uur sluiten de loketten.

Gelukkig ben ik erg op tijd in Den Haag. Ik kan met gemak koffie drinken bij de Burger King (de enige gelegenheid op het station waar je kunt zitten) en loop vervolgens in een kalm tempo naar het consulaat vlak bij het Vredespaleis.

Alles onder controle.

Op het consulaat blijk ik fluitend in de fout te gaan. Bedenkelijk, het is al mijn tweede aanvraag en ik heb (zie ‘Visum voor Rusland aanvragen’) ruimschoots kunnen anticiperen op de sfeer (typisch Oostblok), het vele Russisch dat hier klinkt, de loketbeambten die nauwelijks of onverstaanbaar Engels spreken en hun eeuwig kortaffe toon, gek genoeg altijd tegen een achtergrond van zwijgen en bedeesde glimlachjes - volgens dochter in Moskou heel gewoon maar ik voel me er ongemakkelijk bij, voel me meteen al schuldig.

Maar ik zal mij de kaas niet van het brood laten eten.

Om half twaalf sluit ik me achteraan de rij aan. Om 12.00 uur sta ik er nog en staat de dame-beambte achter het loket op het punt dat te sluiten. Dat gaat dus niet gebeuren. Er is nog één iemand voor me.
Ik spreek langs de rug van deze man op dringende, ietwat luide toon dat mijn afspraak al om kwart voor twaalf was, dat het nu twaalf uur is en dat ik lang heb gereisd om hier te komen (alsof ik zo uit de trein Petersburg-Moskou-Den Haag ben gerold). Vervolgens ga ik, tegen alle verboden in, telefoneren met dochter in Moskou.

Typisch Oostblok, denk ik.

Het werkt. De man voor mij (die de laatste is die de dame-beambte nog wil helpen en die bij de ingang van het statige pand had voorgedrongen) stoot me aan, wenkt en wijst naar loket 2: u mag voorgaan.
Ik breek het gesprek met dochter af, alleen al het blote feit van het bellen helpt kennelijk, verbeeld ik me.
Is this a friend of yours? vraagt de dame op de visumaanvraagpapieren wijzend, je moet aangeven wat je in Moskou gaat doen.
No, my daughter.
Ze bekijkt de Nederlandse en Engelse verzekeringspapieren, de aanvraag met foto en het paspoort, krabbelt iets op een briefje en schuift dat onder het loket door naar mij toe.
You don’t have to pay, u hebt een uitnodiging van de ambassade.
Ze biedt met een klein lachje haar excuses aan, ze heeft over het hoofd gezien dat ik een afspraak heb. Ik glimlach breed terug.
Mijn paspoort en aanvraag schuift ze door het luikje aan haar kant door naar het volgende loket. De dame achter dat loket bestudeert beide met grote nauwkeurigheid, zet dan mijn naam op het door mij ingeleverde briefje en schuift alles door naar loket 4. Daar zit dezelfde blonde dame van een jaar geleden, ik herken haar meteen aan haar ouderwetse bril, zorgvuldig omhooggekapte haar en bleke blauwe ogen. Ook bij haar een lachje. Het jaar ervoor heb ik met haar een gevecht over het niet-hoeven-betalen moeten leveren. En gewonnen.
Ik voel inmiddels een en al triomf. Bijna het visum in de klamme hand.
De dame schuift een ander briefje onder het loket door. Ik bedank haar en zeg dat ik over een uur terug ben (zo lang duurde het de vorige keer om het visum klaar te maken).
No, roept ze, nonono, ze mompelt iets wat ik niet versta. Tenslotte wijst ze op het briefje waarop een datum staat: maandag 13 december. De opwinding kruipt alweer tot bovenin mijn haarpunten, dat is vijf dagen later, mooi niet.
Nee dat kan niet, zeg ik zo rustig mogelijk, ik heb lang gereisd om hier te komen en de vorige keer kon ik het visum ook gewoon na een uur ophalen.
De dame staat op, gaat naar loket 2, bespreekt het en verschijnt weer voor het hare.
Komt u over 20 minuten maar terug.

Het Escher-museum gevestigd in dat leuke paleisje van oud-koningin Emma aan het Lange Voorhout – ik loop er op de terugweg zo maar ineens langs - werkt op alle fronten reinigend.

Je wordt al een echte Ruslandreiziger, zegt dochter later. Maar de volgende keer gewoon om kwart voor twaalf langs de rij naar het loket lopen hè. Niet achteraan in de rij gaan staan hè.

Moskou (8)

Visum voor Rusland aanvragen

Dochter werkzaam op de ambassade in Moskou had door de telefoon gezegd dat ik bij het Russisch consulaat aan de Scheveningse weg eerst op een grote, donkere Rus zou stuiten dat-ie geen woord Engels, laat staan Nederlands sprak maar dat ik hem gewoon het briefje van de Russische consul in Moskou onder de neus moest drukken dat ze had gemaild en dat ik dan zo door kon lopen, niet in de rij hoefde te staan en dat ik ook niets hoefde te betalen voor het visum.

Dat is het voorrecht van familie, had ze gezegd.

Het consulaat is een wit pand met bij de voordeur een pijl die naar een gesloten groen geschilderd hoog traliehek met bel verwijst. Als ik bel komt uit een microfoon een stem die iets in het Russisch zegt. Ik gok en zeg visum aanvragen. Het hek gaat open. Ik kom op een binnenplaats waar onder een afdak een lange rij stoelen staat, het ziet er vreemd uit. Links is de deur van de ingang en eenmaal binnen zie ik achter een loket inderdaad de Rus. Hij stuurt me door een gang naar achteren. Ik beland in een tamelijk kleine ruimte met rechts twee loketten en tegenover me ook twee.

Boven de loketten zijn nummers aangebracht. Voor loket 1 staat al een hele rij mensen. Met de opmerking over het niet wachten van dochterlief in het achterhoofd loop ik op het dichtstbijzijnde loket met een 4 erboven af en steek mijn je consul-briefje in de lucht. Dat werkt jammer genoeg niet en het Russisch van de vrouw achter het loket versta ik niet, ook niet als ze haar microfoon aanzet. Ze wijst naar het volgende loket. Daar zit hetzelfde typet vrouw: bleek, bril, keurig, stug. Ze haalt het briefje onder het loket door, bestudeert het, schuift het terug, zegt iets en wijst naar loket 1. Daar sta ik dan. Niemand reageert en ik voel me al bijna in Rusland: je snapt niks, kan niks vragen, moet wachten. Ik staar een tijdje naar de curieuze tekst op de wand: Dear Sirs, The Consulair Department is not responsible for the mistakes that were not pointed out before your departure.

Maar kijk, heel langzaam komt er beweging in de rij. Achter loket 1 zit een vrouw die Engels spreekt, achter loket 2 een jongeman die ook al Engels spreekt. Zij behandelen onze visumaanvragen. Wij, dat zijn aardig wat Russen trouwens met benijdenswaardig weinig taalproblemen. Het in ontvangst nemen van onze paspoorten, visum aanvragen en Ruslandverklaringen schiet trouwens niet erg op: de vrouw en de jongeman bestuderen computerschermen, ook die van elkaar, overleggen, verrichten onduidelijke handelingen of staan op om de ingenomen paspoorten ergens achterin de loketruimte op een stapel te leggen. Soms staat de vrouw achter loket 3 op om mee te helpen. De hele tijd denk je het ergste.

Bij loket 1 staat een grote vrouw in pak met sterke plusbrillenglazen en een heleboel paspoorten in haar handen. Ze blijkt Nederlandse en het lijkt erop dat ze daar staat om ons te helpen, tenminste als je haar toon als zodanig opvat. Blijf je daar staan, snauwt ze me toe als ik aan de beurt ben. Ik haal mijn plastic mapje met papieren te voorschijn en wil er paspoort, visumaanvraag en Ruslandverklaring uithalen maar ze graait het al uit mijn vingers: het is te dik en het plastic moet van het paspoort af; vervolgens schuift ze maar de helft van de Ruslandverklaring onder het loket door. In de rij voel ik solidariteit met de barse vrouw opkomen.

In ruil voor het paspoort krijg ik uiteindelijk een briefje waarmee ik me bij loket 3 moet vervoegen, de vrouw erachter plaatst rode streepjes en schuift het door naar loket 4. Cash desk staat daarboven. Ik hoef niet te betalen.

Tussen twaalf en een moeten we allemaal terugkomen om het visum op te halen, voor twaalven willen ze je hier niet zien. Maar dan gaat alles ook behoorlijk vlot. Als we weer naar buiten willen, blijkt het hek gesloten, niemand kan eruit of erin, waarom is onduidelijk. Zo staan we een poos. Raar.

Moskou (7)

Svetlana Alliluyeva, dochter van Stalin


Twenty letters to a friend.
To my mother
1963.
In het dorp Zhukovka, buiten Moskou.
Het schrijven nam vijfendertig dagen in beslag.
Gepubliceerd in 1971. Svetlana was toen al in Amerika/Locust Valley.
De brieven werden via India en Zwitserland naar de USA gesmokkeld, eerder in Engeland dan in Rusland gelezen. Een revelatie!

In de brieven beschrijft Svetlana aan 'een vriend' haar kindertijd in het Kremlin, de tragedie van het uit elkaar vallen van de familie. Het contact met de 'groten' der aarde: Molotov, de verschrikkelijke Beria, de behulpzame Chroetsjov, enz. De dramatische dood door zelfmoord van haar moeder.
Ze geeft een portret van Stalin ('een van de reuzen van de twintigste eeuw'):
een buitengewone man
van vlees en bloed
al te menselijk
wiens houding ten opzichte van zijn familie heen en weer zwalkte tussen intense liefde en tirannieke, keiharde behandeling.
Svetlana is standvastig in haar liefde voor haar vader én kritisch over zijn daden.
Zij houdt van haar land, waarvan zij zich nooit los zal kunnen maken
ook al is het op sterven na dood.

Moskou (6)

We stappen in de Boelgakov-bus die hier in Moskou de toeristen rondrijdt. De bus is rood en een getrouwe kopie van de tram waaronder Berlioz, de bekende literator, in het eerste hoofdstuk van De Meester en Margarita zijn hoofd verliest.

De jongen die ons de kaartjes verkoopt maakt zich zorgen: ik zal het niet begrijpen, de rondleiding is in het Russisch, Eva stelt hem gerust. De jongen draagt een knijpbrilletje en een in het mondaine Moskou merkwaardig aandoende groenbruine outfit. Vast als een student letteren.

We vertrekken bij het Majakovski-gedenkteken. De antiek ingerichte bus (gordijntjes, rood pluche) heeft een groot videoscherm waarop achterelkaar voor mij onduidelijke beelden verschijnen van een standbeeld dat een kat op schoot heeft, een vuurspuwende fontein, een poppetje met een hoge hoed, een theatergezelschapje, oude straatbeelden zonder auto's... Zeker scenes uit het boek.

Een pittig meisje met roodachtig haar in een paardenstaartje blijkt de gids. Ze vertelt over Boelgakov alsof haar leven ervan afhangt: dat hij in 1921 in Moskou is komen wonen, arts was, ruzie met een buurvrouw had, tot drie keer getrouwd was. Ze houdt een uur lang niet meer op.

Ik zie een foto op het videoscherm langsgaan van een gang met overal kasten en kisten en spullen; de vloer is in visgraatmotief, kennelijk Boelgakovs vloer.

Eva fluistert in mijn oor dat Boelgakov een haatliefde verhouding had met Majakovski en samen met hem biljartte. Ik zie tientallen foto's die in vliegende vaart het scherm passeren. Onze pittige gids leest ondertussen een liefdesbrief voor, vertelt dat Gorki Boelgakov hielp zijn manuscripten terug te krijgen. Dat Gorki en Stalin ... en Stalin en Boelgakov... .

Eva geeft het op: ze praat terwijl ze ademt, ze ademt terwijl ze praat, zegt ze over het meisje, ongetwijfeld ook een letterenstudente. Als we een lange rij flats passeren, fluistert ze toch dat hier heel de oude nomenklatoera heeft gewoond: Chroetsjov, Brezjnev... Hun kinderen en kleinkinderen wonen er nog steeds, zegt ze.

Ten slotte stappen we bij het Boelgakov-huis allemaal uit de bus. Het is vrijwel onmogelijk om in het Russische verkeer uit de file te blijven, we bleven maar rondjes rijden om de Patriarchvijver.

Moskou(5)

De Russen hebben van De Meester en Margarita een tv-serie gemaakt die ik op dvd bekijk bij Eva in haar Moskouse appartement. Ze helpt bij het kijken: 'En dan zegt-ie..., en dan..., enzovoorts. Als ik later het boek lees, voegt de tekst zich gemakkelijk naar de beelden en de beelden zich naar de tekst. Mooi...

Moskou (4)

De Russen hebben van de Meester en Margarita een televisieserie/dvd gemaakt. In het appartement van Eva op een steenworp afstand van de Patriarchvijver bekijk ik samen met haar de hele reeks. Eva: en dan zegt-ie..., en dan... enzovoorts. Het (her)lezen van het boek achteraf is tegelijkertijd een genot en een soepele invuloefening van prachtige beelden.

Moskou (3)

Het moderne warenhuis GUM aan het Rode Plein tegenover het Kremlin. We kopen brood, Hollandse oude kaas (!) en Russki Standard Vodka. Alles schittert in dit voormalige Staatspaleis van Stalin: de vloeren ingelegd, de ramen art deco, de mensen mooi...

Moskou (2)

Ik trof op de bankjes een magere bleke man aan die met zijn hoofd op de rug van een gele hond lag (aan zijn voeten lag een zwarte), twee mannen die sokken aan het uitwisselen waren, drie mannen die mij met intens droevige ogen aankeken toen ik langs liep, een vrouw die een sinaasappel aan het pellen was en een vrouw met een roze hoofddoek met tegenover zich een man in een rolstoel. Op de foto zie je meer mensen die het in het moderne Moskou nog niet gemaakt hebben.

Moskou (1)

Zat in Moskou op het bankje waarop ooit ook Michail Aleksandrovitsj Berlioz, redacteur van een dik literair-cultureel tijdschrift en voorzitter van MASSOLIT, en Bezdommy, dichter, zaten en keek naar het water van de Patriarchvijver. Berlioz en Bezdommy zaten met de rug naar de vijver toe. Voor de film had men een paar bankjes verplaatst...